Barwniki roślinne

Gosia Kowalska

Barwniki roślinne pozyskiwano od wieków. Można je otrzymać poprzez gotowanie świeżych, bądź suchych korzeni, kory, liści, nasion lub owoców, czyli tych części rośliny, gdzie zawarty jest pigment.

Korę zbiera się wiosną, gdy drzewa zawierają dużo soków. Wewnętrzna strona kory gromadzi najczystsze barwniki. W korę drzew najlepiej zaopatrywać się w tartakach.
Barwniki ziołowe doskonale farbują wełnę i jedwab, nieco większego wysiłku wymaga pofarbowanie bawełny i lnu. Sztuczne materiały (z wyjątkiem jedwabiu) nie nadają się do farbowania. Weź pod uwagę, że barwniki mogą dawać nieco inny odcień w zależności od rodzaju barwionego materiału.

Wiele roślin ma nazwę gatunkową "tinctorius" lub "tinctoria", tzn. barwiący(a), farbujący(a). Należą tu m.in. krokosz barwierski (Carthamus tinctorius), marzanna barwierska (Rubia tinctorum), alkanna barwierska (Alkanna tinctoria), janowiec barwierski (Genista tinctoria), rumian żółty (Anthemis tinctoria), urzet barwierski (Isatis tinctoria), sierpik barwierski (Serratula tinctoria).

Już w starożytności, ze względu na dużą zawartość barwnika indygo, do Europy Środkowej został sprowadzony urzet barwierski (Isatis tinctoria). Wywodzi się on prawdopodobnie ze stepów południowo - wschodniej Europy i Azji Zachodniej. Wyciąg z niego stosowały plemiona celtyckie i germańskie podczas rytualnych obrzędów. Niebieski barwnik, nie ustępujący ultramarynie, otrzymać można z kwiatów chabrów bławatków (Centaurea cyanus), przy czym kwiaty środkowe dają intensywniejszą barwę. Do wyrobu barwnika błękitnego służą też owoce tarniny (Prunus spinosa), ligustru (Ligustrum vulgare) oraz bzu czarnego (Sambucus nigra).

W czasach starożytnych rozpowszechniony wśród wielu ludów był brocz, inaczej zwany marzanną (Rubia tinctorum) barwiący na kolor czerwony. Prawdopodobnie stąd wywodzi się określenie "broczyć krwią". Starożytni Grecy korzystali także z szakłaka pospolitego (Rhamnus cathartica), który dostarczał żółtego i czerwonego barwnika.

Do XVII wieku czerwony barwnik pozyskiwano z drobnych owadów czerwców/czerwi, a miesiąc, w którym to czyniono nazwano czerwcem. Od nazwy tego owada pochodzi również nazwa koloru czerwonego (pierwotnie czyrwiony). W języku ukraińskim "Łervéc" oznacza "barwnik".

farbownikCzerwieni dostarczają liczne rośliny: korzeń farbownika lekarskiego (Anchusa officinalis) i nawrotu polnego (Lithospermum arvense), kora kruszyny pospolitej (Frangula alnus), pięciornik kurzyślad (Potentilla erecta) i kłącza marzanny barwierskiej (Rubia tinctorum), którą dawniej uprawiano w Europie jako surowiec do wyrobu farb i lakierów dla artystów oraz barwienia tkanin. Z korzeni szczawiu zwyczajnego (Rumex acetosa) gotowanych z ałunem możesz otrzymać piękną czerwoną wodną farbę, nadającą się do malowania ścian murowanych.

Kwiaty krokoszu barwierskiego (Carthamus tinctorius) - są surowcem do otrzymywania żółtej i czerwonej farby. Płatki korony zrywa się zwykle w sierpniu i suszy - moczone w wodzie barwią tkaniny na żółty kolor, natomiast po wyługowaniu z nich pigmentu żółtego otrzymuje się barwnik pąsowy. Płótna zabarwione w ten sposób znaleziono na staroegipskich mumiach. Ciemnoczerwonego barwnika używano w starożytnym Egipcie do sporządzania tłustej szminki, stosuje się go jeszcze do dziś w niektórych teatrach. Arabowie otrzymywali z krokosza żółcień saflorową i czerwoną kartaminę. Wykorzystywali je do farb malarskich.

Żółty barwnik możesz otrzymać z powszechnie spotykanych roślin: bylicy piołun (Artemisia absinthium), koniczyny złocistożółtej (Trifolium aureum), kwiatów żarnowca miotlastego (Sarothamnus scoparius), kory berberysu zwyczajnego (Berberis vulgaris), niecierpka pospolitego (Impatiens noli tangere), ziela mącznicy lekarskiej (Arctostaphylos uva ursi), kory grabu zwyczajnego (Carpinus betulus), korzenia rutewki żółtej (Thalictrum flavum), korzenia łopianu mniejszego (Arctium minus), ziela sierpika barwierskiego (Serratula tinctoria), kwiatów nawłoci pospolitej (Solidago virgaurea), liści brzozy (Betula pendula), jasnoty białej (Lamium album).

Z ziela serdecznika pospolitego (Leonurus cardiaca) uzyskasz ciemnooliwkowy barwnik. Zielonego barwnika dostarczą ci również: liście bobrka trójlistkowego (Menyanthes trifoliata), liście tojeści pospolitej (Lysimachia vulgaris) i czyśćca leśnego (Stachys sylvatica), wyciągi z kwiatostanów trzciny pospolitej (Phragmites communis), liście pokrzywy (Urtica dioica).

Rdest wężownik (Bistorta major)Czarny barwnik otrzymasz z korzenia tojeści pospolitej (Lysimachia vulgaris), ziela tarczycy pospolitej (Scutellaria galericulata), korzenia rdestu wężownika (Bistorta major). Łupiny orzechów włoskich dają brąz.

Odwar z kory olszy czarnej (Alnus glutinosa) barwi wełnę i bawełnę na kolor brunatny, z dodatkiem soli żelaza - na czarny, z dojrzałych szyszek dawniej wyrabiano atrament.

Biały kolor uzyskiwano niegdyś poprzez bielenie materiału na słońcu, polegające na naprzemiennym suszeniu i polewaniu go wodą.