Kobiety wiejskie na rynku pracy

Agnieszka Komuda

Mieszkańców wsi zachęca się do rozwijania własnej działalności gospodarczej, samozatrudnienia i przechodzenia do sektorów niezwiązanych z rolnictwem.

Mówi się też o tym, że przedsiębiorczość stanowi wyjątkową szansę dla kobiet mieszkających na obszarach wiejskich. Nie sposób jest zrozumieć znaczenia prywatnych inicjatyw gospodarczych podejmowanych przez kobiety, jeżeli nie pozna się różnorakich trudności, jakie napotykają one w poszukiwaniu pracy oraz skutków problemów z jej znalezieniem.

Wytłumaczenie dlaczego przedsiębiorczość jest szansą nie tylko ogólnie dla całej ludności wiejskiej, ale w szczególności dla mieszkanek wsi, należy rozpocząć od przybliżenia warunków istniejących obecnie na rynku zatrudnienia dla kobiet.

Zjawisko bezrobocia dotyczące wszystkich mieszkańców wsi, w sposób wyjątkowy dotyka właśnie kobiet. Panie zamieszkujące wieś są bardziej narażone na brak zatrudnienia. Gorsza sytuacja pań na rynku pracy nie jest zresztą jedynie domeną obszarów wiejskich. Wszystkie kobiety w Polsce są w większym stopniu dotknięte bezrobociem niż mężczyźni [1].

Jednakże brak zatrudnienia wśród mieszkanek wsi jest poważniejszym problemem niż bezrobocie kobiet z miasta oraz niż bezrobocie mężczyzn z terenów wiejskich. Jest tak dlatego, że bezrobocie kobiet wiejskich jest trudniej zredukować i ciężej mu przeciwdziałać, ma ono bowiem wiele źródeł oraz specyficzny charakter.

„Bezrobocie występujące na wsi dotknęło kobiety wiejskie dotychczas pracujące wyłącznie lub dodatkowo poza rolnictwem, a także samodzielnie prowadzące gospodarstwa rolne” [2]. Jest ono wynikiem restrukturyzacji w różnych gałęziach gospodarki narodowej, bowiem zwolnienia będące następstwem transformacji zazwyczaj najpierw dotykały kobiety. Szczególnie w sektorach ulegających szybkim zmianom.

kombajn podczas żniwNależy tu także wspomnieć o pracownicach uspołecznionego sektora rolnictwa, które straciły zatrudnienie. Innym powodem jego braku jest powrót na wieś dwuzawodowców, którzy byli w swoich gospodarstwach zastępowani przez żony.

Niegdysiejsze kierowniczki gospodarstw rolnych stały się zbędne i zasiliły szeregi niepotrzebnej siły roboczej, jednocześnie powiększając zjawisko ukrytego bezrobocia.

Można wysnuć wniosek, iż transformacja w pierwszej kolejności pogorszyła warunki bytowania kobiet wiejskich. Bezrobocie jest również wynikiem niedoboru miejsc pracy na obszarach wiejskich poza rolnictwem. Dotyczy ono bowiem w znacznym stopniu także absolwentek szkół ponadpodstawowych, które nie mogą znaleźć w obrębie gospodarstwa rolnego adekwatnego do zdobytych kwalifikacji zatrudnienia [3].

Oprócz tych przesłanek dotyczących bezrobocia mieszkanek wsi, istnieją także przesłanki bardziej swoiste, związane ze społeczną rolą pełnioną przez kobiety.

Bowiem „[…] możliwość zaangażowania się kobiet wiejskich w prace zawodową determinowana jest fazą rozwoju rodziny [a także ograniczona faktem, iż – przyp. A.K.] muszą wykazywać stałą gotowość do pracy we własnym gospodarstwie rolnym i poszukiwać pracy w pobliżu lub w miejscu zamieszkania […]” [4].

Nie można też wykluczyć, że na wielkość zatrudnienia kobiet ma wpływ niechęć przedsiębiorców do angażowania do pracy kobiet, co wiąże się z większymi, w przypadku ewentualnej ciąży, obciążeniami finansowymi. Pewną rolę mogą odgrywać również stereotypy oraz związane z nimi przekonanie o mniejszej przydatności kobiet w pracy, jak i ich mniejszych umiejętnościach.

Abstrahując od przyczyn powstawania bezrobocia kobiet na wsi, charakterystyka samego zagadnienia ukazuje ogrom niebezpieczeństw związanych z tym zjawiskiem. Otóż brak zatrudnienia na terenach rustykalnych dotyczy w największym stopniu kobiet młodych, szczególnie dwu grup wiekowych: 18-24 i 25-34 lata [5].

Przeważnie pozostają one na utrzymaniu rodziców. Jest to niezwykle niekorzystna tendencja, bowiem to właśnie młode pokolenie powinno mieć największe szanse na pracę i największą siłę przebicia na rynku zatrudnienia.

poleCo gorsze, na obszarach wiejskich jest więcej dobrze wykształconych bezrobotnych kobiet niż mężczyzn; wskazuje na to przewaga wcześniej już wspomnianych absolwentek szkół ponadpodstawowych nad absolwentami tych szkół wśród osób bez pracy. Na tym nie koniec deformacjom struktury rynku pracy, ponieważ to kobiety częściej dotknięte są długotrwałym bezrobociem. Średni okres pozostawania bez pracy wynosi dla mężczyzny 9,6 miesięcy, a dla kobiet 12,2 [6].

Zjawisko to dotyczy również obszarów wiejskich, a jest szczególnie groźne pod względem indywidualnym jak i społecznym, ponieważ prowadzi do wykluczenia i izolacji osób pozostających bez pracy przez długi czas.

Wszystkie cechy sytuacji kobiet na rynku pracy wskazują na proces feminizacji bezrobocia, co może w następstwie prowadzić do feminizacji ubóstwa.

Opisując kobiecy rynek pracy na wsi, ale także poza jej granicami, należy również wskazać na tendencję do podziału zatrudnienia na dwa obszary. Pierwszy z nich, sektor prywatny, lepiej płatny, stwarza miejsca pracy głównie dla mężczyzn. Kobietom pozostają więc prace nisko kwalifikowane, gorzej płatne.

A więc przedsiębiorczość może być lekarstwem nie tylko na bezrobocie, ale także na dyskryminację na rynku pracy, niemożliwość uzyskania awansu oraz gorsze zarobki kobiet.

Zagadnieniem, które wiąże się z sytuacją mieszkanek wsi na rynku zatrudnienia oraz brakiem możliwości jego znalezienia, jest postępująca defeminizacja obszarów wiejskich.

Kobiety, szczególnie młode, które nie mogą znaleźć odpowiedniej lub literalnie żadnej pracy, opuszczają wieś, w poszukiwaniu lepszej przyszłości. Liczą na lepsze zatrudnienie, większe dochody, albo po prostu na poprawę warunków bytowych.

Motywem wyjazdu ze wsi może być także chęć uniknięcia ciężkiego, pełnego trudów i obowiązków życia kobiety wiejskiej. Bowiem jej egzystencja zawsze była naznaczona piętnem licznych obciążeń, często pracy ponad siły.

Młode mieszkanki wsi widząc, na przykładzie swoich matek, skutki takiego trybu życia pragną dla siebie innego losu niż praca w gospodarstwie rolnym i gospodarstwie  domowym.

Migracja z obszarów wiejskich młodych kobiet nie dotyczy jedynie rolniczek, są to panie wykształcone w różnych kierunkach, a także niezwiązane z rolnictwem. One także podobnie jak córki właścicieli gospodarstw rolnych, pragną opuścić wieś, by nie wiązać swej przyszłości z mężem-rolnikiem.

Niedobór kobiet jest szczególnie widoczny w grupie wiekowej 20-29 i 30-44 lata [7]. Rozmiary tego zjawiska są niezwykle niepokojące. Szacuje się, że ogólnie w latach 1976-1992 wieś opuściło na stałe około 1,4 mln kobiet [8].

Konsekwencje takiego wielkiego ubytku w strukturze demograficznej są tragiczne i długofalowe. Polegają one na pojawieniu się problemu starokawalerstwa na wsi, „które odzwierciedlają wskaźniki liczby kobiet przypadających na 100 mężczyzn; proporcje te są szczególnie niekorzystne w gospodarstwach rolnych, gdzie na 100 mężczyzn w wieku 20-34 lat przypadało tylko 75 kobiet [9].

Brak możliwości znalezienia żony jest uciążliwy nie tylko dla kawalerów. Odpływ młodych kobiet do miasta oznacza również przyspieszone starzenie się ludności. Konsekwencją tego jest malejąca liczba gospodarstw domowych na wsi, co powoduje depopulację obszarów wiejskich. A co za tym idzie, osłabienie infrastruktury społeczno-ekonomicznej na wsi, zamykanie szkół, placówek opieki zdrowotnej oraz punktów usługowych, co przekłada się bezpośrednio na pogorszenie się warunków życia całej ludności wiejskiej.

  1. por. Raźniewski, P. i Brodziński, Z., 2003. Konsekwencje integracji europejskiej dla kobiet wiejskich, w: Duczkowska-Małysz, K, Raźniewski, P, Brodziński, Z, Knieć, W. Kobieta wiejska w Unii Europejskiej. Przysiek: RCDRRiOW w Przysieku. s. 25.
  2. Bylicki, L. i Szafranek, R. 1996. Pojęcie przedsiębiorczości i działalności gospodarczej w teorii i praktyce. „Wieś i Rolnictwo”, nr 4 (93). s. 66.
  3. Ibidem, s. 66.
  4. Gutkowska, K. 1998. Zagadnienie przedsiębiorczości na wsi w teoretycznych koncepcjach przystosowania gospodarstw domowych do zmian makroekonomicznych, w: Sawicka, J. Aktywizacja zawodowa kobiet wiejskich poprzez rozwój drobnej przedsiębiorczości. Tom I. Społeczno-kulturowe i ekonomiczne uwarunkowania przedsiębiorczości kobiet. Warszawa: Fundacja Rozwój SGGW., s. 86.
  5. Duczkowska-Małysz, K i Duczkowska-Piasecka, M. 1998. Przedsiębiorczość wśród kobiet wiejskich, w: Sawicka, J.(red.). Kobieta wiejska w Polsce. Rodzina, praca, gospodarstwo. Warszawa: Wyd. Jardan. s. 40
  6. Tryfan, B., Kobiety wiejskie a aktywność zawodowa, bezrobocie i przedsiębiorczość. „Wieś i Rolnictwo”, nr 4, s. 74.
  7. Gutkowska, K. i Żelazna, K. 1995. Kobieta we współczesnym chłopskim gospodarstwie domowym. „Wieś i Rolnictwo”, nr 1. s 94.
  8. Ibidem, s. 93.
  9. Gutkowska, K i Żelazna, K. 1995. Kobieta we współczesnym chłopskim gospodarstwie domowym. „Wieś i Rolnictwo”, nr 1., s. 21.