"Kolorowe Zagrody"

Gosia Kowalska

Zapraszamy do zapoznania się z wynikami inwentaryzacji tradycyjnych wiejskich ogródków kwiatowych.

W dniach 5 - 14 lipca 2011 roku w ramach projektu „Kolorowe Zagrody" przeprowadziliśmy inwentaryzację tradycyjnych wiejskich ogrodów kwiatowych na Podlasiu. Badania były realizowane na terenie gminy Kleszczele (miejscowości Dobrowoda, Biała Straż, Wojnówka, Policzna, Kleszczele, Toporki) oraz gminy Czeremcha (miejscowość Czeremcha Wieś).


powierzchnia ogródka

 

Badaniami objęto 25 ogrodów. Oceniono ich skład florystyczny oraz różnorodność gatunkową.
W ogrodach objętych inwentaryzacją występowały łącznie 163 gatunki roślin zielnych. Wśród nich zdecydowanie dominowały gatunki charakterystyczne dla tradycyjnych wiejskich ogrodów ozdobnych.
Niekwestionowaną królową podlaskich rabat okazała się lilia (Lilium sp.) występująca w 92% badanych ogrodów. Bardzo popularne były także - rudbekie z rudbekią błyskotliwą (Rudbeckia fulgida Ait.), nagą (Rudbeckia laciniata L.) i owłosioną (Rudbeckia hirta L.) - 88% ogrodów, dzwonki z dzwonkiem ogrodowym (Campanula medium L.) i karpackim (Campanula carpatica Jacq.) - 84% ogrodów, floksy z floksem wiechowatym (Phlox paniculata) i Drummonda (Phlox drummondii) - 84%, aksamitki z aksamitką rozpierzchłą (Tagetes patula L.), wąskolistną (Tagetes tenuifolia Cav. L.) i wyniosłą (Tagetes erecta L.) - 80%, piwonie (Paeonia sp.) - 72%, słoneczniczek szorstki (Heliopsis helianthoides Sweet) - 72%, goździk brodaty (Dianthus barbatus L.) - 68%, róże (Rosa L.) - 68%, bratek ogrodowy (Viola wittrockiana Grams) - 60 %, mieczyk ogrodowy (Gladiolus x hybridus hort.) - 60%, nagietek lekarski (Calendula officinalis) - 60%, różne gatunki złocieni (Chrysanthemum) - 60%, orliki (Aquilegia L.) - 52%, astry (Aster L. 1753) - 48%, firletka kwiecista (Lychnis coronaria Desv.) - 48%, malwa różowa (Althea rosea Cav.) - 48%, pierwiosnki (Primula L.) - 48%, wrotycz maruna (Tanacetum parthenium (L.) - 48%.

najpopularniejsze kwiaty
Niemal w połowie przebadanych ogrodów odnotowano: naparstnice z naparstnicą purpurową (Digitalis purpurea L.) i zwyczajną (Digitalis grandiflora Mill.), rozchodniki (Sedum L.), dalie ogrodowe (Dahlia cultorum), tulipany (Tulipa L.1753, Amana Honda), ostróżkę ogrodową (Delphinium×cultorum Voss), cynie z cynią ogrodową (Zinnia hybr.) i wytworną (Zinnia elegans Jacq.), kosaciec bródkowy (Iris germanica L.), jastrun właściwy zwany margaretką (Leucanthemum vulgare Lam.), kosmos podwójnie pierzasty (Cosmos bipinnatus Cav.), barwinek pospolity (Vinca minor L.), liliowiec ogrodowy (Hemerocallis x hybrida hort.) i rdzawy (Hemerocallis fulva), wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis L.s.s.), żonkile (Narcissus jonquilla L.), narcyzy (Narcissus L.), niezapominajki (Myosotis L.), pelargonie (Pelargonium L'Hér.), sasankę zwyczajną (Pulsatilla vulgaris Mill.), stokrotkę pospolitą (Bellis perennis), wyżlin większy zwany lwią paszczą (Antirrhinum majus L.). 


ilość czasu poświęcanego na pielęgnację

U najstarszych gospodyń występowały mocno osadzone w wiejskiej tradycji ogrodowej lilie smolinosy oraz szparag lekarski (Asparagus officinalis L.), zwany tu „paprotką" rosnący najczęściej tuż przy płocie w rogu ogrodu.
W ogrodach były rozpowszechnione również rośliny dziko rosnące pozyskane przez właścicielki samodzielnie z lasów i pól. Należały do nich m.in. parzydło leśne (Aruncus sylvestris), żywokost lekarski (Symphytum officinale L.), mak polny (Papaver rhoeas L.), przymiotno białe (Erigeron annuus (L.) Pers), bodziszek łąkowy (Geranium pratense), bylica piołun (Artemisia absinthium L.), chaber bławatek (Centaurea cyanus L.1753), wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis), mydlnica lekarska (Saponaria officinalis L.), pióropusznik strusi (Matteuccia struthiopteris (L.) Todaro).

pielęgnacja ogródka

Grupą roślin obecnie rzadko spotykaną w ogrodach okazały się zioła. Gospodynie nie były zainteresowane ich uprawą, tłumacząc to brakiem wiedzy na temat ich zastosowania w medycynie oraz obrzędach ludowych, a także w związku z ich niewielkimi walorami ozdobnymi.
Zioła były traktowane przez podlaskie gospodynie raczej jako rośliny ozdobne, a nie przeznaczone do domowej apteczki.
Wśród roślin zielarskich najczęściej spotykana była mięta pieprzowa (Mentha ×piperita L.) - 28% badanych ogrodów, koper ogrodowy (Anethum graveolens L.) - 24%, melisa lekarska (Melissa officinalis L.) - 20%. W dwóch ogrodach rosły bazylia pospolita (Ocimum basilicum L.) oraz lebiodka pospolita (Origanum vulgare), a tylko w jednym znaleźliśmy czarnuszkę siewną (Nigella sativa L.), drapacz lekarski (Cnicus benedictus L.), lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale), lebiodkę majeranek (Origanum majorana L.) oraz szałwię lekarską (Salvia officinalis L.).
Ruta zwyczajna (Ruta graveolens L.), dawniej tak charakterystyczna dla tradycyjnych wiejskich ogródków ozdobnych wystąpiła tylko w jednym przypadku - zasadzona około 40 lat temu przez matkę obecnej właścicielki dotrwała do czasów obecnych.
Nie odnotowano tak popularnych niegdyś w tradycyjnych ogrodach roślin zielarskich jak rumianek, bylica boże drzewko czy kminek.

pochodzenie materiału nasadzeniowego

Głównym źródłem pozyskiwania materiału nasadzeniowego jest wciąż doskonale funkcjonująca na wsi wymiana międzysąsiedzka oraz samodzielne rozmnażanie własnych roślin.
Ogródków nie omijają zmiany, pojawiają się w nich gatunki dawniej nieznane i nieuprawiane. Trafiają one do ogrodów ze sklepów, zamówione za pomocą katalogu i dostarczone pocztą oraz podarowane przez najbliższą rodzinę, przeważnie córki, które wyemigrowały do innych krajów m.in. Szwecji, Holandii.
Wśród gatunków wcześniej nie spotykanych na obszarach wiejskich zaobserwowano żurawki (Heuchera), powojniki (Clematis L.), wilczomlecz białobrzegi (Euphorbia marginata), pysznogłówkę szkarłatną (Monarda didyma L.), hortensje (Hydrangea L.), begonię stale kwitnącą (Begonia semperflorens Link et Otto) i bulwiastą (Begonia×tuberhybrida Voss), języczkę Przewalskiego (Ligularia przewalskii (Maxim.) Diels), trzykrotkę wirginijską (Tradescantia virginiana), liatrę (Liatris Gaertn. ex Schreb.) i funkie (Hosta Tratt.) wpisujące się w tzw. styl rustykalny.

kondycja roślin

Zinwentaryzowane ogródki były przeważnie bardzo zadbane, dokładnie odchwaszczone, a rośliny znajdowały się w dobrej kondycji zdrowotnej. Wyłącznie trzy z przebadanych ogródków „żyły własnym życiem", a rosnące w nich byliny i kwiaty jednoroczne z roku na rok same się rozrastały i rozsiewały przy niewielkim udziale właścicielek.

trudności w uprawie
92% badanych ogródków było zlokalizowanych między domem, a drogą biegnącą przez wieś stanowiąc, w opinii właścicielek swoistą wizytówkę gospodyni. Większość ogródków miała tradycyjną kompozycję z charakterystycznym geometrycznym układem rabat i grządek. Sporo z nich nie zmieniło się niemal wcale przez ostatnie 30-40 lat zachowując pierwotną regularną formę kwadratu lub prostokąta z wyraźnie zaznaczonymi granicami obramowanymi kwiatowymi obwódkami lub ścieżkami z ubitej ziemi.
W kilku gospodarstwach ogródek ozdobny pełnił jednocześnie funkcję użytkową - warzywnika. Wśród kwiatów znajdowały się grządki z ziemniakami, kapustą, ogórkami, marchwią, grochem.

czas istnienia ogródka
Opieka nad ogrodem jest w kulturze wiejskiej wyłącznie domeną kobiet. Zdecydowaną większość właścicielek stanowiły kobiety w podeszłym wieku - 72% „ogrodniczek" znalazło się w przedziale wiekowym powyżej 70 roku życia. Ogródki zakładały przede wszystkim obecne właścicielki - 92 % badanych ogrodów, a tylko w dwóch przypadkach babki obecnych opiekunek. Ogrody były tworzone przeważnie krótko po zamążpójściu i zamieszkaniu w mężowskim domu. Aż 92% badanych ogródków istnieje powyżej 20 lat, a 44% spośród nich od ponad 40 lat.

Tradycyjny wiejski ogródek wymaga dużych nakładów pracy, większość kobiet podczas sezonu dogląda ogródka każdego dnia i wykonuje w nim różnego rodzaju zabiegi pielęgnacyjne. 84% właścicielek zadeklarowało, że spędzają w nim ponad 5 godzin w tygodniu.

wiek właścicielki
Tradycyjne wiejskie ogródki kwiatowe giną wraz ze starszymi ludźmi. Obecne właścicielki, przede wszystkim te w podeszłym wieku nie mają zastępczyń, które chciałyby przejąć opiekę nad ogródkami i zachować ich obecny tradycyjny charakter. Młodsze pokolenie, w ich opinii czerpie wzory z miasta i preferuje zakładanie trawników oraz sadzenie iglaków, których pielęgnacja nie wymaga tak dużych nakładów czasu i pracy.

Serdecznie dziękujemy pani Marii Klimowicz, naszej przewodniczce po podlaskich wsiach oraz wszystkim kobietom, które szeroko otworzyły przed nami furtki swoich pięknych ogrodów i zaprosiły do środka.

logoProjekt "Kolorowe Zagrody - tradycyjne wiejskie ogródki kwiatowe ostoją bioróżnorodności" realizowany jest dzięki wsparciu finansowemu Global Greengrants Fund