O czym szumią wierzby

Gosia Kowalska

Wierzbę nazywano rośliną "miłującą życie", jej żywotność i siła napawały optymizmem, więc w symboliczny sposób starano się przekazać jej energię ludziom i zwierzętom.

Wierzby, w porównaniu z innymi drzewami żyją krótko i bardzo często ulegają chorobom grzybowym. Najstarsze okazy w Europie dożywają wieku 100 - 120 lat. Mogą osiągać maksymalnie 30 m wysokości oraz 950 cm w obwodzie pnia (wierzba biała).

Wierzba magiczna

Kobieta zaklęta w wierzbę

Stara litewska legenda głosi, że pewna kobieta o imieniu Blinda mieszkająca w dolinie rozległej rzeki rok w rok wydawała na świat bardzo liczne potomstwo. Wzbudziło to zazdrość Matki Ziemi, która jak wiadomo wiedzie prym w swej hojności i jest najpłodniejszą ze wszystkich matek. Pewnego dnia, gdy Blinda jak co dzień szła podmokłą łąką nad rzekę, ugrzęzła w błocie. Ziemia tak mocno ścisnęła ją za nogi, że nieszczęsna żadną miarą, żadną siłą ludzką nie mogła się uwolnić z uwięzi. Wrosła w to miejsce na zawsze i stała się wierzbą. Wierzba po litewsku nazywa się "blinde", a w niektórych gwarach polskich - "blindzia". Zapewne dlatego wierzba jest tak żywotna i zazielenia się wszędzie, gdzie tylko zostanie wsadzona jej witka i jest uważana za drzewo płodności.

Wierzenia

Kobiety oczekujące dziecka przed rozwiązaniem modliły się do wierzb o pomyślność i opiekę podczas porodu. Po modlitwach pozostawiały przy wierzbie jakąś część swojego odzienia. Jeśli następnego dnia znalazły na ubraniu opadły listek wierzby to mogły być pewne, że ich błagania zostały wysłuchane i czeka je szczęśliwy, spokojny poród. W myśl przysłowia "I krzak wikliny ciążę przyczyni" również kobiety starające się o dziecko mogły liczyć na wsparcie i wysłuchanie u wierzby.

Czarty

Niegdyś powszechnie wierzono, że w starych, dziuplastych, spróchniałych wierzbach stojących na rozstajach dróg przesiadują diabły. Czyhały one na przejeżdżające wozy, w swej złośliwości krzywiły dyszle, odrywały koniom podkowy, usypiały woźniców lub sprowadzały ich na manowce. Stąd może powiedzenie "Śmieje się jak diabeł w suchej wierzbie". Natomiast stare wierzby rosnące na podmokłych łąkach, na brzegach rzek i stawów były królestwem diabła Rokity, który siedział w kucki, przyczajony jak pająk i wyskakiwał z szuwarów tylko wtedy, jeśli zbłąkany człowiek zapuszczał się na jego tereny, po czym zagarniał duszę nieszczęśnika. Aby zabezpieczyć się przed zakusami diabła noszono przy sobie lub umieszczano w chatach kawałek drewna wierzbowego.

Śmierci odwlekanie

Dzięki wierzbie można było także śmierć przechytrzyć, na dalszy termin przesunąć. Wystarczyło udać się po czwartkowej wieczerzy do najbliższej starej wierzby, splunąć na nią trzy razy mówiąc: "Ty niedługo umrzesz, bo musisz, ale ja będę żyć, bo mogę".

Niedziela Palmowa zwana Wierzbową

Z gałęzi wierzby, w Kościele katolickim symbolizującej zmartwychwstanie i nieśmiertelność duszy przygotowuje się palmy wielkanocne. Wierzbę nazywano rośliną "miłującą życie", jej żywotność i siła napawały optymizmem, więc w symboliczny sposób starano się przekazać jej energię ludziom i zwierzętom. Palma wielkanocna miała dawać ochronę przed diabłami, ogniem, urokami i czarami. Ustawiona w czasie burzy przy kominie broniła dostępu piorunom. Bydło wypędzane po raz pierwszy wiosną na pastwisko gładzono palmami po karkach, błogosławiąc je w ten sposób. Palma właściwie była dobra na wszystkie bolączki człowieka. Jeszcze dzisiaj można zobaczyć krzyżyki z palmowych gałązek wetknięte w pola, by chroniły zasiewów przed burzami i gradobiciem.

Bazie wierzbowe

W dawnych czasach istniał zwyczaj połykania bazi, co miało uchronić przed bólem głowy i gardła oraz urokami. Bazie oberwane z poświęconej palmy mieszano z ziarnem siewnym, które podkładano pod pierwszą zaoraną skibę.


wierzby

Wierzba praktyczna

Sadzenie wierzb

Wierzbę można sadzić w dwóch terminach:

  • bardzo wczesną wiosną
  • jesienią po zakończeniu okresu wegetacji, kiedy uwilgotnienie gleby jest bardzo dobre.
Wierzbę rozmnaża się wegetatywnie za pomocą zrzezów, czyli kawałków pociętego pędu, które po wysadzeniu do gleby ukorzeniają się, tworząc nowe rośliny.

Pszczoły

Wcześnie kwitnące, na przełomie marca i kwietnia gatunki wierzb dostarczają pierwszego pyłku pszczołom.

Plecionkarstwo

Gatunki najlepiej nadające się na cele plecionkarskie: Salix americana - amerykanka Salix vinimalis - konopianka Salix amygdalia - migdałowa Salix purpurea - purpurowa Cechuje je bardzo szybki wzrost, duże zdolności odroślowe, dają proste i giętkie pręty. Zbiór przypada od połowy listopada do końca marca. Następnie wiklinę poddaje się uszlachetnieniu, czyli pozbawia się kory, w efekcie uzyskując większą trwałość materiału. W wyniku gotowania uzyskuje się wiklinę czerwoną - kolor ten nadają wiklinie garbniki i kwas salicylowy, zawarte w korze. Intensywność koloru zależy od gatunku, procesu gotowania i suszenia naturalnego na słońcu. Poprzez umieszczenie świeżych, zielonych prętów w zbiornikach wykopanych w glebie wypełnionych wodą do głębokości ok. 15 cm uzyskuje się wiklinę białą.

Gospodarka wodna

Długie wiązki wieloletnich pędów wierzb krzewiastych służyły w okresie powojennym do umacniania brzegów rzek, potoków, wałów przeciwpowodziowych. W latach późniejszych zastąpiono ten naturalny surowiec betonem, co pociągnęło za sobą wiele negatywnych skutków ze zubożeniem życia biologicznego na czele. Jednak pod koniec XX wieku powrócono do stosowania roślin w budownictwie wodnym. Takie zabezpieczenia z żywych pędów wikliny oprócz umacniania brzegów, dają niesamowity efekt estetyczny - beton nie ma tutaj żadnych szans! Za pomocą wierzb można także odwadniać i osuszać tereny podmokłe i bagienne - wierzba działa jak pompa wodna.

Strefy buforowe

Wierzby mogą znacznie ograniczać spływy powierzchniowe z pól do wód, dzięki czemu nie dochodzi do niekorzystnego zjawiska eutrofizacji, czyli przeżyźnienia wód. Rosnąc nad ciekami wodnymi zmniejszają pęd nurtów rzek i strumieni, co daje schronienie rybom. Tworzenie wierzbowych stref ochronnych wokół dróg i autostrad w znacznym stopniu ogranicza zanieczyszczenia powietrza. Wierzby drzewiaste nadają się znakomicie do zakładania pasów wiatrochronnych, gdyż są odporne na działanie wiatru, a ich system korzeniowy pomimo, że jest głęboki nie wpływa niekorzystnie na rośliny uprawiane na gruntach rolnych. W wielu krajach są sadzone jako zasłony przeciwwietrzne w celu ochrony sadów.

Rekultywacja gleb, ochrona przed erozją

Wierzby bardzo dobrze wiążą i kumulują wszelkie zanieczyszczenia znajdujące się w glebie m.in. metale ciężkie takie jak ołów i kadm - są nie do przecenienia na takich obszarach jak hałdy, czy składowiska odpadów. Znajdują także zastosowanie w ochronie wzgórz i zboczy pozbawionych naturalnej roślinności przed erozją.

Przydomowe oczyszczalnie ścieków

Wierzba wiciowa Salix viminalis - ma olbrzymie zapotrzebowanie pokarmowe, dzięki czemu skutecznie eliminuje ze ścieków wszystko, co w nich się znajduje, nie wyłączając również metali ciężkich i innych szkodliwych substancji, które wbudowuje w swoje tkanki. Takie roślinne oczyszczalnie szczególnie przydatne są na terenach wiejskich o rozproszonym charakterze zabudowy. Ocenia się, że w okresie wegetacyjnym wierzba wiciowa porastająca złoża piaskowe, usuwa ze ścieków ok. 324 kg azotu i 75 kg fosforu z ha.

Agroturystyka

Warsztaty wikliniarskie mogą urozmaicić ofertę edukacyjną gospodarstw ekologicznych oraz przyciągnąć turystów. Wiele gatunków wierzb można wykorzystać na żywopłoty oraz tworzyć z nich żywe, zielone rzeźby, altany itd.

Wierzba energetyczna

Możliwości tworzenia energii z biomasy są wielką szansą dla rozwoju wsi i ochrony środowiska. Uprawa wierzby jako biomasy zapewnia największą wydajność energetyczną z jednego hektara. Z hektara drzewostanu wierzbowego zdatnego do wyrębu można uzyskać 6 lub 7 - krotnie więcej drewna niż z lasu sosnowego w tym samym wieku. Energia odnawialna jest tania w porównaniu z konwencjonalną. Biomasa może być wykorzystywana w:
- elektrowniach stacjonarnych - spalanie wikliny
- środkach transportu - metanol, powstający poprzez gazyfikację wikliny jako paliwo samochodów nowej generacji

Lecznictwo

Kora wierzby, może służyć do produkcji leków m.in. naturalnej aspiryny. Zawarta w niej salicyna w soku żołądkowym rozkłada się do alkoholu salicylowego, którego pochodne łatwo wnikają do organizmu. Mają działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne oraz przeciwbólowe.

Włókno

Z kory można także uzyskiwać włókno, które może stanowić surowiec do produkcji tkanin technicznych, odpornych, dzięki zawartości garbników na działanie światła i wilgoci. Włókna te mogą również stanowić substytut dla włókna szklanego i azbestu.