Sprzymierzeńcy rolnika

Gosia Kowalska

W wyniku postępującej intensyfikacji i chemizacji rolnictwa wiele gatunków drobnych zwierząt jest zagrożonych wyginięciem. W latach 60. XX wieku, kiedy do rolnictwa wprowadzono DDT i herbicydy nastąpiło masowe zatrucie m.in. pszczołowatych.

Przed tym okresem nad łąkami latało ponad 100 trzmieli na 100 m2 , w latach 70. tylko 5, a obecnie kilka do kilkunastu w zależności od rodzaju łąki. Znaczne kurczenie się środowisk naturalnych, powoduje zanikanie roślin pokarmowych oraz niszczenie miejsc gnieżdżenia się i zimowania.Kraśnik W następstwie zmniejszają się plony owadopylnych upraw, zwłaszcza w przypadku roślin, których kwiaty nie są przystosowane do zapylania przez pszczołę miodną. Niemal wszystkie rośliny obdarzone kwiatami, aby wydać owoce i nasiona muszą być zapylone przez owady. Wyjątkiem są tu rośliny wiatropylne lub zdolne do samozapylenia. Kwiaty zapylane są głównie przez pszczoły - pszczołę miodną, trzmiele i pszczołę samotnicę, rzadziej przez motyle, muchówki, chrząszcze, przylżeńce, czasami przez drobne ślimaki.

W toku ewolucji, drogą selekcji naturalnej poszczególne gatunki owadów dostosowywały się do określonych typów kwiatów. Na przykład te pszczoły, które odwiedzały kwiaty o głęboko położonym nektarze, miały coraz dłuższe języczki. Wielkość i kształt kwiatu oraz pszczół rozwijały się równolegle - w takim kierunku, żeby jak najprościej danemu gatunkowi pszczoły było dostać się do nektaru i pyłku i aby jednocześnie jak najefektywniej zapylała kwiat. Bardzo ważne dla pszczół przy poszukiwaniu pokarmu są kolor kwiatów oraz zapach. Pszczoły rozróżniają ok. 40 rodzajów zapachów, a także znają woń własnego ula, w ten sposób poznają także swój rój.

Motyle natomiast zapylają kwiaty, które mają nektar ukryty bardzo głęboko - dostać się do niego można tylko przy użyciu długiej trąbki.

Trzmiele

Z 29 krajowych gatunków trzmieli w terenach rolniczych występuje 12-15. Zapylają one takie rośliny, do których krótkojęzyczkowe (6-7 mm) robotnice pszczoły miodnej nie mają dostępu ( tojad, lucerna, naparstnica). Języczki trzmieli dochodzą do 24 mm długości. Tojad jest tak ściśle przystosowany do zapylania przez długojęzykowe trzmiele, że jego rozmieszczenie uzależnione jest od ich występowania. Trzmiele oblatują w ciągu minuty do 25 kwiatów np. koniczyny czerwonej, podczas gdy pszczoła miodna najwyżej 12-14.

Trzmiele przeważnie gnieżdżą się i zimują w ziemi - w opuszczonych norach kretów i gryzoni, na ziemi - w kępach trawy lub zeschłych liści - zwłaszcza pod krzewami. Trzmiel kamiennik zakłada gniazda pomiędzy kamieniami, a trzmiel drzewny w dziuplach lub drewnianych budynkach. Trzmiel rudy może się zagnieździć nawet w niedomkniętej szufladzie lub w pozostawionej odzieży. Wskazane jest wspomaganie trzmieli poprzez zapewnianie im dogodnych warunków do gnieżdżenia się. W tym celu wczesną wiosną należy zgrabić zeszłoroczne zeschłe liście traw i drzew na liczne małe kupki i umieszczać je w najprzeróżniejszych miejscach np. pod suchą kępką zeszłorocznej trawy, zarówno na powierzchniach płaskich jak i na skarpach i zboczach, można wkładać je do dziupli drzew, szczelin w murach oraz pod dachy. Materiał można także umieszczać w skrzynkach drewnianych i wieszać na ścianach budynków, najlepiej od strony wschodniej.

W skarpach można zakładać gniazda ziemne. Należy wyciąć nożem niewielki kwadrat darni, następnie wydrążyć korytarz roboczy o długości ok. 20 cm, a od niego krótki boczny kończący się owalną komorą o średnicy ok. 15 cm. Od komory do powierzchni przekłuwa się prętem o średnicy ok. 2 cm poziomy tunel. Do norki można włożyć kawałek pustej w środku łodygi lub rurki. Do komory wkłada się kulę suchej trawy, następnie od strony bocznego korytarzyka zamyka kawałkiem drewienka lub 2 -3 patyczkami i obydwa korytarze zapełnia ziemią, umieszczając na powierzchni wyciętą darń. Gniazda takie należy przygotować najpóźniej do połowy kwietnia.

Przyjazne dla zwierząt

Zapewniając owadom i innym drobnym zwierzętom pokarm i schronienie można utrzymać ich ilość na wysokim poziomie. Bardzo ważnym czynnikiem jest utrzymywanie miedz, nieużytków i zadrzewień śródpolnych oraz zaprzestanie stosowania środków chemicznych, wypalania traw. Pryzmy kamieni są wspaniałymi kryjówkami dla drobnych ssaków np. łasicy, która reguluje m.in. liczebność gryzoni.

Dzięki ciepłu powstającemu w wyniku rozkładu kompostowanych roślinnych resztek kompostownik staje się znakomitym schronieniem na całą zimę dla różnych zwierząt, np. ryjówek, ropuch, padalców czy jeży. Późną jesienią nie należy więc przewracać i mieszać otwartego stosu kompostowego.

Chronić też trzeba różne nasypy, rowy i przydroża przed zniszczeniem. Ważną funkcję ochronną stanowi stosowanie płodozmianu i pozostawianie wśród upraw pewnych ilości polnych kwiatów np. chabrów, kąkoli, maków. Pola leżące odłogiem można wzbogacać pożytecznymi dla pszczół roślinami kwiatowymi zapewniając im w ten sposób bazę pokarmową. Im więcej gatunków roślin tym więcej gatunków pszczół będzie mogło żyć w danej okolicy. Pszczoły, aby przeżyć muszą mieć zapewniony pokarm przez cały sezon - nawet krótki jego brak może spowodować wyginięcie owadów.

Częstą przyczyną ginięcia pszczołowatych jest brak dogodnych miejsc do gniazdowania. Pszczoły samotnice zakładają gniazda najczęściej w ziemi, ale także w otworach wygryzionych w drewnie przez inne owady, w ścianach glinianych domów, w szczelinach muru lub pustych łodygach roślin - np. trzciny, bzu czarnego Aby wzbogacić miejsca do gnieżdżenia się można tworzyć dla pszczół samotnic sztuczne gniazda w postaci skrzyneczki umieszczonej na paliku i nakrytej daszkiem, w której umieszcza się puste łodygi roślin lub kawałek drewna z przewierconymi otworami, obity z tyłu płytą pilśniową. Należy pamiętać o corocznym zastąpieniu takich sztucznych gniazd nowymi, aby zapobiec namnażaniu się pasożytów. Miejsca gniazdowania muszą być bezpieczne - nie orane, nie wypalane, nie zanieczyszczone środkami chemicznymi. Pszczoły miesiarki potrzebują natomiast do budowy gniazd odpowiednich liści. Najchętniej korzystają z liści trzmieliny, kruszyny, róży, klonu, robinii, lipy, bzu czarnego, brzozy i buka, co mogą im zapewnić zadrzewienia śródpolne, żywopłoty.

Dla innych pożytecznych dla rolnika owadów także można urządzać kryjówki. Dla skorków, które żywią się głównie mszycami i gąsienicami można w kwietniu zawiesić na drzewach doniczki gliniane (o średnicy 7 cm) wypełnione wiórami.

Aby zabezpieczyć uprawy przed zbytnią inwazją gryzoni można budować grzędy dla ptaków drapieżnych, które utrzymują populację gryzoni na odpowiednim poziomie.

Oczka wodne

Prawdziwe królestwo bioróżnorodności możemy stworzyć poprzez założenie stawu. Nawet w niewielkim oczku wodnym może żyć wiele różnych gatunków zwierząt i roślin. Dzięki niewielkiej głębokości światło dociera do samego dna, woda szybko się nagrzewa, co w efekcie zapewnia wielką obfitość życia. Mała sadzawka przyciąga wkrótce po powstaniu dużo płazów, ważek, chrząszczy, motyli oraz w suche, upalne dni - ptaków. żabaŻaby i ropuchy mają zapewnione miejsce rozrodu, a ich obecność jest wielkim błogosławieństwem dla rolnika - zjadają duże ilości szkodliwych owadów i ich larw, co jest szczególnie ważne w przypadku upraw ekologicznych, gdzie nie stosuje się żadnych środków chemicznych. Nocne łowy ropuch i żab uzupełniają działalność dzienną ptaków owadożernych.

Najlepiej, aby brzegi stawu były porośnięte i o łagodnym nachyleniu, co pozwala płazom na swobodne przemieszczanie się. Często w czasie suchych i upalnych dni płazy poszukując wilgoci wpadają do beczek na deszczówkę lub studni. Z takich pułapek nie są w stanie wydostać się własnymi siłami. Można im to ułatwić umieszczając na powierzchni wody niewielkie kawałki drewna, które umożliwią im wydostanie się. Płazy będą u nas częstymi gośćmi jeśli będziemy chronić małe zbiorniki wodne - nie zaśmiecać ich, nie zanieczyszczać nawozami sztucznymi , nie zasypywać.

Stosy kamieni i chrustu, obumarłe gałęzie i liście dostarczają kryjówki oraz pożywienia wielu organizmom. Należy zachować jak najbardziej zróżnicowany krajobraz, ponieważ zapewni to bogactwo gatunków roślin i zwierząt na danym terenie.

Na podstawie:

  1. A. Ruszkowski, B. Jabłoński "Rośliny pokarmowe pszczół", PKE Kraków 2000
  2. M. Dylewska, S. Flaga "Barwny klucz do rozpoznawania w warunkach polowych krajowych gatunków trzmieli", PKE Kraków 2000
  3. M. Biliński, "Sezonowy chów trzmieli", PKE Kraków 2000