Z perspektywy permakultury

tłum. Kamila Wojtowicz

Istnieje takie stare powiedzenie: „Cywilizowany człowiek przemaszerował przez powierzchnię Ziemi i ślady jego stóp utworzyły pustynię."

Obecnie na całym świecie tereny, które niegdyś były bogate w naturalną roślinność zamieniają się w pustynie pozbawione urodzajnej górnej warstwy gleby, w pustynie pokryte grubą warstwą soli zgromadzonej w wyniku wieloletniej irygacji, w pustynie, które są wynikiem wylesiania i wpływają na zmianę lokalnego klimatu.

Z perspektywy permakultury problem stanowi brak strategii. Rolnictwo od 10 000 lat, czyli od momentu powstania bardzo mocno ingerowało w środowisko przyrodnicze poprzez przekopywanie i oranie ziemi, obsiewanie kilkoma pożytecznymi gatunkami roślin - głównie trawami, następnie zbieranie plonów, aby nakarmić ludzi i zwierzęta domowe.

Proces ten powtarza się corocznie, aż do wyeksploatowania terenu, po czym następuje ingerencja w kolejne obszary przyrodnicze.

Możliwe, iż ludzkość opanowała ten system widząc, że regularne wypalanie podszycia sprzyjało pojawianiu się nowych pionierskich gatunków, które były bardziej pożywne dla ludzi i pasących się zwierząt , które były celami polowań, niż lasy.

Rozwiązanie z perspektywy permakultury stanowi wprowadzenie do rolnictwa projektu utworzenia trwałych, wysoko wydajnych rolniczych ekosystemów, ażeby ludzie gospodarowali na jak najmniejszej powierzchni ziemi, zostawiając jak najwięcej obszarów naturalnych, a jednocześnie, jeżeli to koniecznie pomagali naturze odbudować się.

dyniaTermin „permakultura” jest skrótem od „permanent agriculture” (permanent – stały, odnawiający się; agriculture – rolnictwo) i stanowi syntezę tej wizjonerskiej misji globalnej. Aby wprowadzić w życie tę globalną wizję potrzebujemy lokalnych rozwiązań, ponieważ każde miejsce na ziemi różni się pod względem klimatu, ukształtowania terenu, rodzajów gleb i różnorodności gatunków.

Nie tylko ziemia i jej potencjał różnią się w zależności od położenia, ale również ludzie mają różne potrzeby, preferencje i zdolności. Każde miejsce i każda społeczność potrzebuje własnego projektu. Z tego powodu twórcy permakultury na lokalnym poziomie często nazywają to zjawisko jako projektowanie dla "permanent culture" - „stałych, odnawiających się upraw rolniczych".

Sedno sprawy stanowi globalna wizja, jednakże może ona zostać utracona poprzez projektowanie dla lokalnych ekosystemów. Pomimo tego globalna wizja jest niezbędna i może zainspirować nas do dalszych działań.

Bill Mollison wyjaśnia

Bill Mollison wyjaśnia, dlaczego przywracanie terenów do stanów naturalnych jest ważne również dla tych, którzy uważają, że tylko ludzie się liczą: „Nawet antropocentryczni ludzie powinni zwracać baczną uwagę i wspomagać ochronę istniejących lasów i rekultywację zniszczonych terenów. Przetrwanie gatunku ludzkiego wymaga ochrony wszystkich istniejących gatunków i nie ingerowania w ich środowisko naturalne.”

Niszczyliśmy ziemię i pustoszyliśmy ekosystemy, których nigdy nie naruszylibyśmy, jeżeli trzymalibyśmy się własnych domowych ogródków i siedlisk.

Jeżeli chodzi o zbiór reguł etycznego postępowania względem środowiska naturalnego, przedstawia się on w następujący sposób:

  • Bezkompromisowe przeciwstawianie się dalszej ingerencji człowieka w naturalne lasy, gdzie liczba populacji większości gatunków utrzymuje się w równowadze.
  • Intensywna rekultywacja zdegradowanych i zniszczonych ekosystemów, aby osiągnęły stan stabilny.
  • Zakładanie roślinnych ekosystemów dla własnego użytku na jak najmniejszych powierzchniach koniecznych dla zaspokojenia własnych potrzeb
  • Zakładanie rezerwatów dla zagrożonych wyginięciem i rzadko występujących gatunków zwierząt i roślin

Permakultura jako system projektowy dotyczy głównie trzeciego punktu z powyższej listy, ale wszyscy ludzie, którzy zachowują się w sposób odpowiedzialny wobec natury realizują punkt pierwszy i drugi.

bele słomy na poluPonadto wierzę, iż powinniśmy korzystać z wszelkich gatunków, które potrzebujemy lub które możemy znaleźć w naszych siedliskach pod warunkiem, że nie są to gatunki szybko rozprzestrzeniające się lub inwazyjne. Nieważne, czy to nam się podoba czy nie, świat wokół nas cały czas się zmienia. Niektórzy chcieliby, aby nic się nie zmieniało, ale historia, paleontologia i zdrowy rozsądek podpowiadają nam, że wszystko się zmieniło, zmienia się i będzie się zmieniać.

W świecie, w którym tracimy lasy, gatunki i całe ekosystemy istnieją tylko trzy jednoczesne i równoległe podejścia do problemów środowiska naturalnego:

  1. Dbałość o ocalałe naturalne skupiska, aby przywrócić tereny do stanu naturalnego.
  2. Rekultywacja zdegradowanych lub zniszczonych przez erozję terenów przy użyciu pionierskich gatunków roślin i skupisk roślin wieloletnich (drzewa, krzewy, rośliny okrywowe).
  3. Utworzenie kompleksowych ekosystemów z jak największą liczbą gatunków, które możemy uratować, lub których potrzebujemy, z najróżniejszych zakątków świata.

Bardzo szybko zbliżamy do punktu, w którym będziemy potrzebowali rezerwatów chroniących wszystkie globalne formy życia, jak również lokalnych i narodowych parków chroniących autochtoniczne gatunki roślin i zwierząt.

Jeśli postrzegamy lokalną florę i faunę jako „autochtoniczną” dla naszego regionu; logicznie rzecz biorąc, powinniśmy postrzegać wszystkie formy życia jako „autochtoniczne dla planety Ziemi".

Podczas, gdy próbujemy ocalić systemy, które nadal są lokalne i zróżnicowane, powinniśmy tworzyć nowe lub rekombinowane ekosystemy z globalnych środków w szczególności aby ustabilizować zdegradowane tereny”. (Bill Mollision, Permaculture: A Practical Guide for a Sustainable Future, strona 6).

Permakultura w praktyce

Permakultura polega na tworzeniu nienaruszających równowagi ekologicznej rolniczych ekosystemów wzorujących się na naturalnych ekosystemach. Korzysta z różnorodności, stabilności i odporności naturalnych ekosystemów, aby wesprzeć ludzi chcących wprowadzać własne rozwiązania nie naruszające równowagi ekologicznej  i rozwiązać problemy dotyczące ich otoczenia w skali lokalnej, krajowej i globalnej.

Podstawą permakultury jest kooperacja z naturą i troska o Ziemię i żyjących na niej ludzi.

“Maksimum kontemplacji, minimum akcji”

W permakulturze chodzi o zastanowienie się przed podjęciem działania. Permakultura nie jest zbiorem zasad, ale jest procesem projektowania opartym na regułach kooperacji i obustronnie korzystnych związkach występujących w środowisku naturalnym i wprowadzaniu tych zasad w życie.

pomidoryZakres tych działań może rozciągać się od odpowiedzialnego wyboru tego co jesz, jak podróżujesz, rodzaju pracy jaki wykonujesz i gdzie mieszkasz, aż do pracy z innymi ,aby utworzyć wspólny projekt produkcji żywności.

Chodzi o podejmowanie decyzji, które będą współgrały z wszystkimi twoimi innymi decyzjami, aby jeden element twojego życia nie przeszkadzał innemu. Oznacza to myślenie o swoim życiu lub o danym projekcie jako o całościowym systemie, starania aby działać w jak najbardziej efektywny sposób wkładając w to jak najmniejszy wysiłek i jak najmniej szkodząc innym.

Bardzo ważne jest obserwowanie własnego otoczenia przed dokonaniem wyboru. Zrobienie na początku projektu bilansu dostępnych środków pod względem czasu, materiałów, umiejętności, pieniędzy, możliwości itp. oraz przemyślenie jak te środki są ze sobą powiązane jest niezbędnym punktem wyjścia, aby zaprojektować efektywny i nienaruszający równowagi ekologicznej system.

Na przykładzie ogródka – wnikliwa kilkumiesięczna obserwacja może dostarczyć nam informacji na temat najbardziej nasłonecznionych punktów, ścieżki odwiedzającego nasz ogród lisa oraz fragmentów najbardziej osłoniętych przed wiatrem. Takie informacje nie są zawsze dostępne od razu, ale mogą być w końcowym efekcie bardzo ważne.

Cechą kluczową procesu projektowania permakultury jest „podział na strefy”. Chodzi o odpowiednie umiejscawianie jednych elementów w stosunku do drugich i opiera się na zasadzie, że te elementy, które wymagają częstej uwagi są umiejscowione najbliżej domu.

Chodzi o rozsądne gospodarowanie czasem, energią i środkami, nieważne czy chodzi o tak prostą rzecz jak zasadzenie najczęściej używanych ziół w pobliżu twojej kuchni czy tak skomplikowaną jak planowanie na rzecz społeczności.

Etyczne postępowanie i reguły

brzoza„Najlepszym sposobem, aby zrobić postępy, zachować równowagę ekologiczną i doświadczyć lepszej jakości życia jest zrozumienie natury świata oraz harmonijne i kreatywne życie w zgodzie z naturą. Musimy zrozumieć, iż jesteśmy integralną częścią tkaniny życia.”

Troska o planetę Ziemię

Permakultura jako projekt systemowy opiera się na systemach naturalnych. Chodzi o współpracę z naturą, nie przeciwko niej - o nie korzystanie z bogactw naturalnych niepotrzebnie lub na zbyt dużą skalę. Oznacza to również używanie odpadków z jednego systemu jako wkład dla innego systemu (np. używanie obierek z warzyw jako kompostu) ,aby zminimalizować straty.

Troska o ludzi

Działania te obejmują dwa poziomy: indywidualny i społeczny. Liczenie na siebie, współpraca i wspieranie siebie nawzajem powinny być promowane. Jednakże równie ważne jest opiekowanie się ludźmi na poziomie indywidualnym. Nasze umiejętności nie są nikomu potrzebne, jeżeli jesteśmy zbyt zmęczeni, żeby zrobić cokolwiek użytecznego! Ponadto troska o ludzi obejmuje również spuściznę dla przyszłych pokoleń.

Równe części

Etyka równych części w permakulturze łączy troskę o Ziemię i troskę o ludzi. Mamy tylko jedną Ziemię i musimy się nią dzielić - z innymi ludźmi, z innymi istotami żywymi i z przyszłymi pokoleniami.

Oznacza to ograniczanie konsumpcji w szczególności bogactw naturalnych i dbanie o to, aby podstawowe potrzeby ludzkie takie jak dostęp do czystej wody, czystego powietrza, jedzenie, schronienie, praca, kontakty towarzyskie zostały zaspokojone.

Permakultura nie dostarcza recepty na problemy świata - nikt od ciebie nie będzie żądał, abyś umieścił spiralę ziołową w lewym rogu twojego ogródka, lub abyś nosił tylko i wyłącznie ubrania zrobione na drutach, przetworzone z innych ubrań, nie blaknące i pochodzące ze sklepów z artykułami ekologicznymi. Chodzi o obserwowanie własnego otoczenia i podejmowania decyzji, które będą korzystne dla ciebie, w twojej sytuacji i przy użyciu dostępnych ci środków.

Samowystarczalność siedlisk ludzkich

Permakultura dąży do promowania umiejętności, pewności siebie i wyobraźni, ażeby ludzie stali się bardziej samodzielni i skłonni  do szukania kreatywnych rozwiązań problemów w skali globalnej i lokalnej.

Mimo tego, że pojedyncza jednostka odgrywa ważną rolę w większości przypadków, pojedyncze gospodarstwo domowe nie jest w stanie zaspokoić swoich wszystkich potrzeb, jeżeli chodzi o jedzenie, odzież, pracę itp. Z tego powodu większy nacisk kładziony jest na samodzielność i zwiększoną samowystarczalność wśród społeczności lokalnej.

cytryny na talerzuW praktyce nie chodzi o taką sytuację, w której każda osoba uprawia dla siebie wystarczającą ilość jedzenia w swoim ogródku, ale taką, w której jak najwięcej dla danej społeczności (żywność, umiejętności itp.) powstaje w obrębie tej społeczności.

Mogą to być projekty uprawiania żywności dla społeczności lokalnej lub Lokalne Systemy Wymiany i Handlu, które polegają na wymienianiu się umiejętnościami i produktami rolnymi itp.

Permakultura przyjmuje odmienne znaczenie dla różnych ludzi. Jedna osoba może zinterpretować permakulturę w bardziej praktyczny sposób pod względem produkcji żywności, inna skupi się bardziej na duchowej stronie. Różnorodność jest bardzo ważna, gdyż pomaga nam utrzymywać poczucie równowagi i zachęca ludzi do dzielenia się własnymi środkami i wiedzą z innymi.

Współpraca jest sprawą kluczową, ponieważ w znaczący sposób odciąża jednostkę. Ponadto bardzo ważne jest bycie dobrze poinformowanym i dzielenie się swoją wiedzą, jeżeli tylko może być ona użyteczna dla innych.

Źródła

  • Vernon Gill Carter and Tom Dale, Topsoil and Civilization, University of Oklahoma Press, 1974
  • Bill Mollision, Permaculture: A Practical Guide for a Sustainable Future, Island Press, 1990 Graham Bell, in Members' Handbook, Permaculture Association Graham Burnett (2000) Permaculture - A Beginner's Guide, Westcliff On Sea, Land and Liberty.
  • Steve Charter (1999) Working with Nature. Glastonbury, Unique Publications.

Tekst w oryginale: Permaculture in Practice